Actueel

Weetje van de Week: Wie beklimt de Europese top?

Spitzenkandidat
De Europese verkiezingen staan voor de deur, daarvoor gaan we binnenkort allemaal naar de stembus. Maar niet alleen de verkiezingen brengen verschuiving teweeg, deze zomer komen ook verschillende topfuncties binnen de EU vrij. Rond juni/juli wordt een van de belangrijkste strijdposten ingevuld, namelijk het voorzitterschap van de Europese commissie. Sinds 2014 vervult Jean-Claude Juncker deze functie. Dat gebeurt via het spitzenkandidat-systeem om te zorgen dat de benoeming op democratische wijze tot stand komt. De Europese partijen wijzen allemaal een spitzenkandidat aan, hun kandidaat om voorzitter te worden. Er zijn dit keer twee Nederlandse kanshebbers, Frans Timmermans namens de sociaaldemocraten en Bas Eickhout namens de Groenen/EVA.

De Europese Raad draagt een kandidaat-voorzitter van de Europese Commissie aan. Dit is het gevolg van lange onderhandelingen tot er een kandidaat wordt gevonden die voor alle lidstaten acceptabel is. De Europese Raad moet bij het bepalen van een kandidaat-voorzitter rekening houden met de uitslag van de verkiezingen. Dat betekent meestal dat de fractie die bij de Europese verkiezingen de grootste is geworden, de voorzitter aandraagt. Vervolgens moet het Europees Parlement met een meerderheid de nieuwe voorzitter kiezen. Als er geen meerderheid wordt behaald dient de Europese Raad binnen een maand een nieuwe kandidaat aan te dragen.

Het Europees Parlement heeft het laatste woord
Een deel van het Europese Parlement heeft aangegeven dat ze, net als in 2014, enkel de winnende spitzenkandidat zullen accepteren. De meeste Europese lidstaten willen dat zelf kunnen bepalen, dus het is mogelijk dat er iemand anders wordt aangedragen dan de Spitzenkandidat van de winnende partij. Enerzijds is dat na deze verkiezingen niet ondenkbaar. Naar verwachting wordt de christendemocratische partij weer het grootste, maar een aantal geliefde kandidaten voor het voorzitterschap heeft een andere politieke kleur. Zo krijgt Frans Timmermans van regeringsleiders in Spanje, Portugal en Zweden veel aandacht, terwijl zijn rivaal van de christen-democraten Manfred Weber weinig indruk maakt, stelt Luuk Middelaar (hoogleraar Grondslagen en praktijk van de Europese Unie en haar instellingen) in NRC. Anderzijds kan het parlement voet bij stuk houden en aangeven dat niemand anders dan de ‘echte’ Spitzenkandidat wordt ingestemd. Dit gebeurde in 2014 toen, tegen de wens van regeringsleiders in, Juncker voorzitter werd. Desondanks is het spitzenkandidat-systeem niet bindend. Zo kan besloten worden dat iemand anders dan een spitzenkandidat wordt voorgedragen door de raad. De naam van Michiel Barnier, hoofd Brexitonderhandelaar van de EU en Mark Rutte worden in dit licht regelmatig genoemd.

Team Europa
De liberale partij Alde, waar VVD en D66 onderdeel van zijn, wil van het spitzenkandidat-systeem af. Niet alle kiezers kunnen namelijk op de kandidaten stemmen, alleen in het land waar de kandidaat op de lijst staat. Bovendien hebben de andere spitzenkandidaten nooit kans als één partij het grootste blijft. Deze verkiezingen hebben ze een ‘Team Europa’ gevormd met meerdere kandidaten. Hieruit kunnen mensen aangedragen worden voor verschillende topfuncties binnen de EU.

Na de verkiezingen kan er dus nog van alles gebeuren. Wat wordt de richting van de EU, welk beleid wordt leidend, wie gaat deze richting voor een groot deel bepalen en zal dat inderdaad de spitzenkandidat zijn? We zullen het proces met grote interesse volgen.