Openheid van de overheid: wat betekent het voor public affairs

Openheid van de overheid: wat betekent het voor public affairs

12 mei 2016

Op 19 april stemde een ruime Kamermeerderheid voor de Wet open overheid, een initiatiefwetsvoorstel van Linda Voortman (GL) en Steven van Weyenberg (D66). Alleen de VVD en het CDA stemden tegen de wet. Het wetsvoorstel ligt nu ter behandeling in de Eerste Kamer. Ik zal in dit stuk kort voor u toelichten wat de essentie van de wet is, welke partijen voor- en tegenstanders zijn en wat de gevolgen zijn voor de public affairs professional.

De wet

In de Memorie van toelichting staat dat “Het doel van deze wet is om overheden en semioverheden transparanter te maken, om zo het belang van openbaarheid van publieke informatie voor de democratische rechtsstaat, de burger, het bestuur en economische ontwikkeling beter te dienen.” Het voorstel “verplicht dat bepaalde categorieën informatie in ieder geval uit eigen beweging worden geopenbaard en dat overheden een register bij houden van (een deel) van de documenten en datasets waarover zij beschikken. Ook moet de informatie elektronisch en machineleesbaar en daarmee geschikt voor hergebruik toegankelijk worden gemaakt. Daarnaast wordt de reikwijdte flink verbreed ten opzichte van de huidige Wob. Alle overheidsorganen, dus ook de Staten-Generaal en de Raad van State, gaan onder deze wet vallen, evenals semipublieke instellingen. […] De uitzonderingsgronden om informatie geheim te houden worden aangescherpt.” 

De voor- en tegenstanders

De voorstanders van de wet hebben op 14 april een brief geschreven aan de Tweede Kamer om voor het voorstel te stemmen. In totaal ondertekenden 37 vertegenwoordigers van organisaties voor journalistiek, democratie, openheid en transparantie de brief. De wet bevordert proactieve deling van informatie, verbetert de kwaliteit van informatie en is goed voor economische ontwikkeling en innovatie. Daarnaast zou een gebrek aan transparantie tot financiële risico’s leiden. De grootste weerstand kwam van de VNG en de VNO-NCW. De VNG is het niet eens met de wet in de huidige vorm. VNG pleit voor transparantie en openheid maar wel tegen redelijke kosten en binnen een uitvoerbaar wettelijk kader. In de ogen van de VNG is de Wet open overheid te duur en onuitvoerbaar. Daarnaast hebben bestuurders behoefte aan vertrouwelijk overleg. Als alle vertrouwelijke gesprekken in informatieregisters zouden komen, dan belemmert dat het democratische besluitvormingsproces. De VNO-NCW is bang dat bedrijven geen vertrouwelijke informatie meer met overheden durven te delen omdat deze informatie openbaar kan worden gemaakt. VNG en VNO-NCW hebben aangegeven om te proberen de Eerste Kamer te overtuigen om de wet tegen te houden.

Gevolgen voor de Public Affairs professional

De Wet open overheid zal enkele gevolgen hebben bij de werkzaamheden van Public Affairs professionals. Hoewel de wet ook gevolgen heeft voor de Staten Generaal, zal de Wet de meeste impact hebben op de informatievoorziening vanuit de Rijksoverheid, provincies, gemeenten en waterschappen. De informatie vanuit de Staten Generaal is immers bijna altijd openbaar. Het wordt nu alleen in andere vormen aangeleverd. In  deze bijlage staan alle categorieën onderwerpen die overheden en semi-overheden actief openbaar moeten maken. De meeste onderwerpen worden openbaar gemaakt in een elektronisch register per overheid of overheidsorganisatie. Voor onderwerpen die niet in het register staan zal wordt aangegeven hoe men om toegang kan verzoeken. De public affairs professional zal meer informatie dus eenvoudiger kunnen vinden. Net zoals met het gebruik van Google, een bibliotheekcatalogus of andere registers is het vaak handig of zelfs noodzakelijk om enige vaardigheid en oefening te hebben bij het zoeken. Omgang met zoeken in digitale registers zal een nuttige vaardigheid zijn voor een public affairs professional.

De vergaderstukken van alle overheden en hun commissies en de besluitenlijsten en agenda’s van de ministerraad, gedeputeerden staten, colleges van burgemeesters en wethouders en dagelijkse besturen van waterschappen moeten actief openbaar worden gemaakt. Dit houdt in dat er meer inzicht komt in de besluiten van publieke besluitvormers en het belang van verschillende onderwerpen op hun agenda’s. Daarnaast betekent het dat ook vergaderingen met PA professionals openbaar gemaakt mogen worden. Dat maakt het voor public affairs professionals des te belangrijker om transparant te werk te gaan, zodat er geen ruimte is voor misverstanden bij het berichten over de inbreng van de public affairs professional.

Net zoals bij de Wet openbaar bestuur blijft passieve openheid nog steeds deel van de open houding van de overheid. Met passieve openheid bedoelen we dat burgers of organisaties zelf een beroep kunnen doen op de overheid voor het vrijgeven van informatie. Een deel van de procedurele problemen bij de Wob worden opgelost door verscherping van de procedures en regels. Verder blijft de procedure grotendeels hetzelfde en zal een informatiecommissaris voorlichting geven aan het publiek en organen over de openbaarheidspraktijk. De informatiecommissaris kan een verhoogd kennisniveau over openbaarheidswetgeving bewerkstelligen en tegenwicht bieden tegen de neiging van overheden om de informatiestroom te beheersen. Voor een public affairs professional kan dit een middel zijn om overheden te wijzen op hun verplichting tot actieve openheid en zo het bereik tot meer informatie te vergroten.

Concluderend

Bij overheden zal de wet een radicale verandering teweeg brengen als het gaat om het delen van informatie. De wijze van uitvoering is nog onbekend en gemeenten in het bijzonder lijken er weinig zin in te hebben. Dit heeft enkele in mijn ogen beperkte gevolgen voor public affairs professionals zoals de manier waarop informatie wordt gevonden, inzicht kan worden verkregen over besluitvorming en passieve openheid kan worden afgedwongen.