Weetje van de week: De koning buitenspel

Weetje van de week: De koning buitenspel

Journalisten die bivakkeren op het Binnenhof, controversieelverklaringen in het Parlement en de Stadhouderskamer waar het licht vrijwel non-stop brandt; de kabinetsformatie is momenteel in volle gang. Een persoon die bij deze formatie schittert door zijn afwezigheid is koning Willem-Alexander. Een opmerkelijk gegeven, aangezien Zijne Majesteit nog altijd een voorname rol speelt in het Nederlandse staatsbestel. Zo is hij officieel staatshoofd, maakt hij deel uit van de regering, ondertekent hij nieuwe wetgeving en beëdigt hij nieuwe ministers en staatssecretarissen. Bij een kabinetsformatie staat de monarch sinds 2012 echter grotendeels buitenspel.

Tot 2012 was het staatshoofd een belangrijk figuur in de kabinetsformatie. Na landelijke verkiezingen brachten de fractievoorzitters verslag uit aan de koning. Hij was vervolgens, in overleg met zijn persoonlijk adviseurs (de twee Kamervoorzitters en de vice-president van de Raad van State), verantwoordelijk voor de aanstelling van de informateur(s).  Later in het proces benoemde de koning eveneens de formateur. Mede hierdoor was de formatie het enige moment dat de monarch direct invloed kon uitoefenen op de Nederlandse politiek.

In maart 2012 besloot de Tweede Kamer echter om de actieve rol van de monarch bij de formatie over te hevelen naar het parlement. Voor deze wijziging van het Reglement van Orde waren de PvdA, PVV, SP, GroenLinks, D66 en de Partij voor de Dieren verantwoordelijk.Zij beschouwden de actieve rol van de ongekozen koning een ondermijning van de democratie. Het staatshoofd kon immers ongevraagd het proces van de formatie naar persoonlijke voorkeur beïnvloeden. Sinds dit besluit is de Tweede Kamer verantwoordelijk voor het aanwijzen van de verkenner, de informateur en de formateur.

Toch wordt Zijne Majesteit door zijn drie persoonlijk adviseurs op de hoogte gehouden over de voortgang van de onderhandelingen. In deze nieuwe situatie is er echter nog geen duidelijkheid over hoe vaak de majesteit van informatie moet worden voorzien. Bij een evaluatie van het formatieproces van 2012 werd ook de rol van toenmalig koningin Beatrix besproken. In het rapport Evaluatie van de kabinetsformatie 2012 wordt opgeroepen om de koning regelmatig op de hoogte te stellen van het verloop van de formatie.

Momenteel is er echter geen harde afspraak over hoe vaak en wanneer koning Willem-Alexander moet worden geïnformeerd over het formatieproces. Voorafgaand aan de verkiezingen hebben Eerste Kamervoorzitter Ankie Broekers-Knol en vicepresident van de Raad van State Piet-Hein Donner geprobeerd om een aantal momenten vast te leggen om koning Willem-Alexander te informeren.

De VVD en het CDA, evenals de kleine christelijke partijen, zien in de koning een neutraal staatshoofd dat continuïteit en stabiliteit breng in een periode van politieke onzekerheid.

Partijen als D66, de PvdA en GroenLinks willen echter niet dat de monarch enige invlioed heeft op de formatie. Dat blijkt ook uit de houding van Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib (PvdA), die zich niet wilde committeren aan het voorstel van de andere twee adviseurs van de koning. Toch staat de koning nog altijd niet geheel buitenspel bij de formatie, aangezien hij het kabinet in het openbaar beëdigt en nog altijd deel uitmaakt van de bordesscene.